Sanat Kimin İçindir? Vicdanın Terazisinde Bir Soru

“Sanat sanat için midir, yoksa sanat toplum için mi?”

Bu soru, sanat tarihi boyunca defalarca soruldu, defalarca tartışıldı ve her dönemde farklı cevaplar üretildi. Nitekim, geçmişte okullarda “münazara” adı altında yapılan sınıf sunumlarında dahi bu tartışma, genç zihinlerin önüne bir düşünce egzersizi olarak konulurdu. Ancak bu tartışmanın bu denli sert ve keskin kamplara ayrılmasının nedeni, çoğu zaman meselenin özünün ıskalanmasıdır. Çünkü sorun, sanatın kime ait olduğu değil; sanatın neye sadık kaldığı meselesidir.

Sanat, yalnızca toplumu etkileme, yönlendirme ya da güncel taleplere cevap verme kaygısıyla üretildiğinde, giderek kendi özünden uzaklaşır. Beğeniye göre şekillenen, piyasa tarafından onaylanan ve hızla tüketilmeye uygun hâle getirilen eserler, ilk bakışta görünürlük kazanabilir; ancak zaman karşısında direnç gösteremez. Theodor W. Adorno’nun işaret ettiği gibi, kültür endüstrisi sanatı metalaştırdığında, onun içindeki hakikat de törpülenir. Sanat, bu noktada bir ifade alanı olmaktan çıkar; süslü ama içi boş bir gösteriye dönüşür.

Öte yandan, sanatı yalnızca sanatçının kendi iç dünyasına hapseden, toplumsal bağlamı bütünüyle yok sayan bir anlayış da eksik ve kırılgandır. Sanatçı, ne kadar bireysel bir yaratım süreci içinde olursa olsun, yaşadığı çağdan, tanık olduğu gerçekliklerden ve insanlık hâllerinden bütünüyle azade değildir. Goya’nın karanlık gravürlerinden, Beethoven’ın fırtınalı senfonilerine; Van Gogh’un yalnızlığından, Frida Kahlo’nun bedenine kazınmış acılarına kadar sanat tarihi, bunun en açık tanığıdır.

Bertolt Brecht’in şu sözü tam da bu noktada anlam kazanır:
“Sanat, gerçeğin aynası değildir; onu biçimlendiren bir çekiçtir.”
Ancak bu çekiç, sloganik bir öfkeyle değil; bilinç, estetik ve vicdanla kullanıldığında anlamlıdır. Sanat, bağırarak değil; derinleşerek dönüştürür.

Pablo Picasso’nun “Sanat, gerçeği söyleyen bir yalandır” sözü de sanatın bu ikili doğasını işaret eder. Sanat, doğrudan anlatmaz; dolaylı bir hakikat kurar. Görünenin ardındaki gerçeği, biçim aracılığıyla sezdirir. Bu yüzden sanatın gücü, mesaj verme aceleciliğinde değil; samimiyetle inşa edilmiş bir estetik duruşta yatar.

Tolstoy ise sanatı, insanî bir temas alanı olarak tanımlar:
“Sanat, bir insanın yaşadığı duyguyu başkasına geçirebilme yeteneğidir.”
Bu geçiş, ne propaganda ile ne de soyut bir kibirle mümkündür. Ancak dürüstlükle mümkündür.

Ve tam da burada, “sanat sanat için mi, toplum için mi?” sorusu anlamını yitirir. Çünkü gerçek sanat, bu ikiliğin dışında bir yerde durur. Sanat, önce sanatçının vicdanına karşı sorumludur. Vicdanına ihanet eden bir sanatçı, topluma da kendine de sahici bir şey sunamaz. Ama vicdanına sadık kalan bir sanatçı, ister istemez çağının tanığı olur; çünkü hakikat, eninde sonunda toplumsaldır.

Sonuç olarak sanat; ne alkış için yapılır, ne de yalnızlıkta saklanmak için.
Sanat, içsel dürüstlükle kurulduğunda topluma ulaşır; topluma ulaştığında ise zaten kendi anlamını bulur.
Ve tarihte kalıcı olan hiçbir eser, kimin için yapıldığını hesaplayarak değil; neye sadık kaldığını bilerek var olmuştur.