AK Parti Grup Başkanvekili Muhammed Emin Akbaşoğlu, yargı mekanizmasının işleyişini hızlandırmayı ve adalete olan güveni artırmayı hedefleyen 30 maddelik 12. Yargı Paketi kanun teklifinin Meclis’e sunulduğunu açıkladı. Teklifte yer alan maddeler şu şekilde:
İdareye karşı icra takibi öncesi başvuru zorunlu olacak
Vatandaşların idare aleyhine kazandığı para alacakları, vekalet ücretleri ve yargılama giderleri için doğrudan icra takibi başlatılamayacak. Öncelikle ilgili idareye yazılı başvuru yapılacak ve ödeme için bir aylık süre beklenecek. Bu sürede ödeme yapılmaması halinde icra yoluna gidilebilecek. Düzenlemeyle hem kamu kurumlarına ödeme imkanı tanınması hem de icra dairelerinin iş yükünün azaltılması amaçlanıyor.
Miras kalan taşınmazlarda ilk ihale yalnızca mirasçılar arasında yapılacak
Ortaklığın giderilmesi davalarında en dikkat çeken değişikliklerden biri miras kalan taşınmazlara ilişkin oldu. Buna göre satış kararı verilen miras taşınmazlarında ilk açık artırmaya yalnızca mirasçılar katılabilecek. İlk ihalede satış gerçekleşmezse ikinci ihale herkesin katılımına açılacak. Böylece mirasçıların taşınmaz üzerindeki haklarının korunması hedefleniyor.
İhaleyi bozmak isteyenlere ağır yaptırım geliyor
İcra ihalelerinde en yüksek teklifi verdikten sonra ödeme yapmayarak süreci sabote edenlere yönelik de yeni yaptırımlar getiriliyor. İhale bedelini süresi içinde yatırmayanların teminatı iade edilmeyecek, ayrıca teklif ettikleri bedelin yüzde 5’i oranında idari para cezası uygulanacak. Böylece kötü niyetli girişimlerin önüne geçilmesi amaçlanıyor.
Noter işlemleri dijital ortama taşınacak
Noterlik evraklarının mahkemelere gönderilmesi süreci de dijitalleşecek. Mahkemeler ve Cumhuriyet başsavcılıklarının talebi üzerine noterlik belgeleri güvenli elektronik imza ile elektronik ortamda gönderilebilecek. Elektronik gönderimin mümkün olmadığı durumlarda ise fiziki örnek kullanılacak. Düzenleme sayesinde hem zaman kaybının hem de bürokrasinin azaltılması hedefleniyor.
Danıştay’ın yapısında değişiklik
Teklifte Danıştay’ın kurumsal yapısını ilgilendiren düzenlemeler de bulunuyor. Mevcut iş yükü dikkate alınarak daire sayısının azaltılmasına ilişkin süre dört yıl daha uzatılıyor. Böylece Danıştay’ın personel ve daire yapısında ani değişikliklerin önüne geçilmesi planlanıyor.
Tek hakimle görülecek davaların kapsamı genişliyor
İdare mahkemelerinde yalnızca heyet tarafından görülen bazı uyuşmazlıklar artık tek hakim tarafından karara bağlanabilecek. İçtihadı büyük ölçüde oluşmuş ve niteliği gereği heyet incelemesi gerektirmeyen davaların tek hakim tarafından görülmesiyle yargılamaların hızlandırılması amaçlanıyor.
İstinaf sisteminde yeni dönem
İdari yargıda istinaf incelemelerine ilişkin önemli değişiklikler de teklifte yer aldı. Bölge idare mahkemeleri bazı durumlarda ilk derece mahkemesinin karar gerekçesini değiştirerek kararı onaylayabilecek. Ayrıca hangi durumlarda dosyanın yeniden ilk derece mahkemesine gönderileceği ayrıntılı şekilde yeniden düzenleniyor. Böylece usul eksiklikleri nedeniyle davaların uzamasının önüne geçilmesi hedefleniyor.
Bölge idare mahkemesi kararlarına temyiz yolu genişliyor
Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararı doğrultusunda, bölge idare mahkemelerinin ilk derece mahkemesi kararını kaldırarak yeniden hüküm kurduğu birçok dosyada Danıştay’a temyiz yolu açılıyor. Ancak tek hakimle görülen bazı davalar ile kanunda belirtilen istisnalar temyiz kapsamı dışında bırakılıyor.
Adli Tıp Kurulu üyelerine yeni kriter
Teklifle birlikte Adli Tıp Kurumu ihtisas kurullarında görev alacak başkan ve üyeler için en az uzmanlık belgesi ya da doktora şartı getiriliyor. Ayrıca kurul başkanları ve üyelerinin görev süresi dört yıl olarak belirleniyor.
Bilirkişiye gereksiz başvuran hakim ve savcılara disiplin yaptırımı
Paketin en dikkat çeken maddelerinden biri de bilirkişilik uygulaması oldu. Hukuki bilgiyle çözülebilecek konularda gereksiz şekilde bilirkişiye başvuran hakim ve savcılar hakkında uyarma cezası uygulanabilecek. Düzenlemeyle bilirkişilik kurumunun yalnızca teknik uzmanlık gerektiren alanlarda kullanılması hedefleniyor.
Yasal faiz sistemi değişiyor
12. Yargı Paketi’nin en önemli düzenlemelerinden biri de yıllardır uygulanan yasal faiz sistemini değiştiriyor. Buna göre sözleşmeyle belirlenmeyen alacaklarda uygulanacak yasal faiz oranı, sabit oran yerine Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın reeskont faiz oranına endekslenecek. Böylece faiz oranları ekonomik koşullara göre güncellenecek ve alacaklı ile borçlu arasındaki dengenin korunması amaçlanacak.
Vesayet altındaki kişilerin malları elektronik ortamda satılacak
Vesayet altında bulunan kişilere ait taşınır ve taşınmaz malların satışı da dijital ortama taşınıyor. UYAP’a entegre elektronik satış sistemi üzerinden gerçekleştirilecek ihaleler sayesinde daha fazla katılım sağlanması ve malların gerçek değerine daha yakın bedellerle satılması hedefleniyor. Düzenlemenin kısıtlı kişilerin mal varlığının korunmasına katkı sağlaması bekleniyor.
DNA verilerinin saklanmasına yeni kurallar geliyor
Ceza soruşturmalarında elde edilen moleküler genetik inceleme sonuçlarının nasıl saklanacağı ve ne zaman imha edileceği ilk kez ayrıntılı şekilde düzenleniyor. Buna göre beraat, kovuşturmaya yer olmadığı veya ceza verilmesine yer olmadığı kararlarının kesinleşmesi halinde veriler derhal silinecek. Mahkumiyet, davanın reddi veya düşmesi gibi durumlarda ise kayıtlar kararın kesinleşmesinden itibaren 20 yıl saklanacak. İlgili kişiler belirli şartların oluşması halinde bu verilerin silinmesini de talep edebilecek.
Bilgisayarlardan elde edilen dijital deliller için 15 yıllık saklama süresi
Arama ve el koyma işlemlerinde bilgisayar, telefon ve dijital ortamlardan elde edilen verilerin korunmasına ilişkin önemli değişiklikler yapılıyor. Dijital deliller adli emanette muhafaza edilecek, kovuşturmaya yer olmadığı ya da mahkeme kararının kesinleşmesinden itibaren 15 yıl boyunca saklanacak. Sürenin sonunda Cumhuriyet savcısının gözetiminde imha edilecek. Ayrıca ilgili kişiler belirli şartlarda verilerinin silinmesini talep edebilecek.
HAGB bazı suçlarda uygulanmayacak
Teklifle birlikte hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kurumunun kapsamı da daraltılıyor. Buna göre işkence, eziyet ve kamu görevlilerinin görevleri sırasında işlediği, kötü muamele kapsamında değerlendirilebilecek suçlarda HAGB kararı verilemeyecek. Düzenleme, Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararının ardından hazırlanırken, kamu görevlilerinin işlediği ağır hak ihlallerinde cezasızlık algısının önüne geçilmesi amaçlanıyor.
Kaçak sanığa yeniden yargılanma hakkı
Kaçak sanıklarla ilgili uygulamada da değişikliğe gidiliyor. Hakkında güvenlik tedbirine hükmedilen kaçak sanık, daha sonra mahkemeye gelerek savunmasını yapmak istediğini bildirirse yeniden yargılama talebinde bulunabilecek. Böylece savunma hakkının daha etkin kullanılmasının önü açılacak.
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı’nın itiraz yetkisi genişletiliyor
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı’nın olağanüstü itiraz yetkisinin kapsamı genişletiliyor. Yeni düzenlemeyle Başsavcı; onama, bozma, düzelterek onama, ret, düşme ve benzeri birçok karara karşı itiraz yoluna başvurabilecek. Ayrıca mevcut bir aylık itiraz süresi üç aya çıkarılıyor. Böylece özellikle kapsamlı dosyalarda daha etkin inceleme yapılmasının önü açılıyor.
Destekten yoksun kalma tazminatında faiz hesabı değişiyor
Trafik kazaları ve iş kazaları başta olmak üzere destekten yoksun kalma ile çalışma gücü kaybı nedeniyle açılan tazminat davalarında faiz hesaplama yöntemi değişiyor. Mevcut sistemde tüm tazminata olay tarihinden itibaren faiz işletilirken, yeni düzenlemeyle geleceğe ilişkin varsayımsal kazançlar üzerinden hesaplanan tazminatlara karar tarihinden itibaren faiz uygulanacak. Böylece özellikle yüksek tutarlı tazminat davalarında ortaya çıkan faiz yükünün azaltılması hedefleniyor.
Tazminat hesaplarında uygulama birliği sağlanacak
Teklifte ayrıca, dava açılmadan önce yapılan ödemelerin tazminattan nasıl mahsup edileceğine ilişkin farklı uygulamalara da son veriliyor. Mahkemelerde birlik sağlanması amacıyla mahsup yöntemi kanunda açık şekilde düzenleniyor.
Belirsiz alacak davası kaldırılıyor
12. Yargı Paketi’nin hukuk yargılamasında en köklü değişikliklerinden biri belirsiz alacak davasının tamamen kaldırılması oldu. Uygulamada hangi alacakların belirsiz alacak davasına konu olabileceği konusunda yaşanan tartışmalar ve yargılamaların uzaması gerekçe gösterilerek bu dava türü mevzuattan çıkarılıyor. Böylece uzun yıllardır uygulanan sistem sona erecek.
Kısmi davalarda hak kaybının önüne geçilecek
Belirsiz alacak davasının kaldırılmasıyla birlikte kısmi davalarda da önemli değişiklik yapılıyor. Yeni düzenlemeye göre davacı, tahkikat sona erinceye kadar ıslah yoluna gitmeden alacağının kalan kısmını talep edebilecek. Ayrıca zamanaşımı da yalnızca dava edilen bölüm için değil, sonradan artırılan alacak bakımından da davanın açıldığı tarihten itibaren kesilmiş sayılacak. Düzenlemeyle özellikle işçilik alacakları ve tazminat davalarında yaşanan hak kayıplarının önüne geçilmesi hedefleniyor.
Duruşmalar arasında üç aydan fazla süre bırakılmayacak
Yargılamaların hızlandırılmasına yönelik en dikkat çekici düzenlemelerden biri de duruşma aralıklarına ilişkin oldu. Yazılı yargılama usulüne tabi davalarda duruşmalar arasındaki süre kural olarak üç ayı geçemeyecek. Ancak bilirkişi incelemesinin uzaması veya istinabe gibi zorunlu durumlarda hâkim gerekçesini açıkça belirtmek şartıyla daha ileri bir tarih verebilecek. Böylece yıllarca süren hukuk davalarının hızlandırılması amaçlanıyor.
Görüntülü duruşmaların kapsamı genişletiliyor
Teklif, dijital yargılama uygulamalarını da genişletiyor. Ses ve görüntü nakli yoluyla duruşmaya katılan taraflar için uygulama alanı artırılırken, yalnızca ikrar, yemin, sulh, davayı kabul ve feragat gibi imza gerektiren işlemler bu kapsam dışında tutuluyor. Böylece özellikle farklı şehirlerde bulunan taraflar ve avukatlar açısından zaman ve maliyet tasarrufu sağlanması hedefleniyor.
Ön inceleme duruşmaları da çevrim içi yapılabilecek
Teklif yalnızca esas duruşmaları değil, ön inceleme duruşmalarını da kapsıyor. Mahkemeler gerekli gördüğü hallerde ön inceleme aşamasını da ses ve görüntü aktarımı yoluyla gerçekleştirebilecek. Bu düzenlemenin özellikle büyükşehirlerdeki mahkemelerin iş yükünü azaltması bekleniyor.
Anayasa Mahkemesi kararlarına uyum sağlanıyor
12. Yargı Paketi’nin önemli bir bölümü, Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararları doğrultusunda hazırlandı. DNA verilerinin saklanması, dijital deliller, hükmün açıklanmasının geri bırakılması, kaçak sanıklar, yasal faiz sistemi, hâkim ve savcıların eğitim süreçleri ile Adli Tıp Kurumu’nun yapısına ilişkin birçok düzenleme, yüksek mahkemenin iptal kararlarının ardından yeniden kanunla düzenleniyor.
Amaç yargılamaları hızlandırmak
Teklifin genel gerekçesinde; hak arama özgürlüğünün güçlendirilmesi, hukuki güvenliğin artırılması, adalete erişimin kolaylaştırılması, makul sürede yargılanma hakkının korunması ve yargıya duyulan güvenin artırılmasının hedeflendiği belirtildi. Düzenlemelerin, Cumhurbaşkanı tarafından açıklanan 4. Yargı Reformu Strateji Belgesi kapsamında hazırlandığı ifade edildi.
Pakette öne çıkan düzenlemeler
- Yargı Paketi ile birlikte öne çıkan değişiklikler şöyle:
- İdareye karşı icra takibinden önce başvuru zorunlu hale geliyor.
- Miras kalan taşınmazlarda ilk ihale sadece mirasçılar arasında yapılacak.
- İhaleyi bozmak isteyenlere yüzde 5 idari para cezası uygulanacak.
- Noterlik işlemlerinde elektronik belge dönemi genişletilecek.
- İdare mahkemelerinde tek hâkimle görülecek davaların kapsamı artırılacak.
- Bölge idare mahkemelerinin bazı kararlarına temyiz yolu açılacak.
- Gereksiz bilirkişi görevlendiren hâkim ve savcılara disiplin yaptırımı uygulanabilecek.
- Yasal faiz oranı TCMB reeskont faizine endekslenecek.
- Vesayet altındaki kişilerin malları elektronik ortamda satılacak.
- DNA verileri ve dijital deliller için yeni saklama ve imha sistemi getirilecek.
- Hükmün açıklanmasının geri bırakılması bazı suçlarda uygulanmayacak.
- Kaçak sanıklara yeniden yargılanma hakkı tanınacak.
- Destekten yoksun kalma tazminatlarında faiz hesabı değişecek.
- Belirsiz alacak davası kaldırılacak.
- Kısmi davalarda zamanaşımı yönünden hak kayıpları önlenecek.
- Yazılı yargılama usulünde duruşmalar arasındaki süre kural olarak üç ayı aşamayacak.
- Görüntülü duruşmaların kapsamı genişletilecek.
