(Kaynak :http://www.goethe.de/ins/tr/ank/prj/urs/geb/ind/gas/trindex.htm)
Birkaç on yıldır Başkent Ankara’da tarihsel/kültürel ve doğal çevrelerimiz rant uğruna katledilmektedir. Gecekondu ıslahı adı altında aşırı yoğun kentsel dokular oluşturulmakta, uydu kent adı altında gene kentten 30-50 km ötede aşırı yoğun, çok katlı yerleşmelere izin verilmektedir. Erken Cumhuriyet döneminde yapılmış ve “Endüstri Mirası” bir anıt eser olarak nitelendirilen Maltepe Havagazı Fabrikası da yıkımdan kendisini kurtaramamıştır. Cumhuriyet’in bu devrinde inşa edilen diğer yapılar gibi Havagazı Fabrikası da uluslararası mimarlık üslubunun sanayi yapılarının özelliklerini taşımaktadır. İşlevlerine göre şekillenmiş üretim yapılarının yanı sıra inşa edilen konut ve yemekhane binası da yine uluslararası mimarlık üslubunu yansıtmaktadır.
Tarihi Elektrik ve Havagazı Fabrikası civarında bulunan Un Fabrikası, diğer küçük ölçekli sanayi işletmeleri ve demiryolları ile birlikte Başkent Ankara’nın endüstri bölgesinde yer almaktadır. Fabrikada bulunan yapılar sahip olduğu tekno-sanayi ve mimarlık değerinin yanı sıra, gazometreleriyle, gaz fırınlarıyla, soğutma kuleleriyle, bacalarıyla sadece Cumhuriyet’in kuruluş yıllarına tanıklık etmemiş; fakat aynı zamanda anıtsal görünümleri ile birer kent objesine dönüşmüşlerdir (Bir Başkentin Oluşumu, 2010) .
Başkent Ankara’ya 66 yıl boyunca hizmet veren ve doğalgazın gelmesi ile devre dışı bırakılan Havagazı Fabrikası, 1990 yılında “İş Merkezi” yapılmak amacıyla yıkım kararı alınarak yıkılmaya başlanmıştır (Tunçer, M., 2015, S.85).
HAVAGAZI FABRİKASININ YIKILMASI (Geceyarısı 14-15.06.2006)
(Fotoğraf: Mimarlar Odası, Ankara Şb.)
TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi kentin tekno-tarihsel profilinin katmanlarından biri olan Havagazı Fabrikası Tesislerinin aynı zamanda türünün ayakta kalabilmiş son örneği olması nedeniyle (Londra’nın Kings-Crown Ana Tren Garına komşu ve Viktorya dönemi ticari canlılığın bir simgesi olarak 3 adet “gazometre” benzer gerekçeyle korunmuştur) onarılarak korunması ve yeni işlevlerle kullanılarak yaşatılması için süreçler tanımlamış ve bu süreçleri başlatmıştır. Ancak, mahkeme kararları yıkım sonrasında geldiği için bu anıt eser de yıkımdan kurtulamamıştır.
YIKIMA KARŞI MİMARLAR ODASI VE STK’LARIN YAPTIKLARI EYLEMLER (2006) (Fotoğraf: Mimarlar Odası, Ankara Şb.)
Tarihi Elektrik ve Havagazı Fabrikası civarında bulunan Un Fabrikası, diğer küçük ölçekli sanayi işletmeleri ve demiryolları ile birlikte Başkent Ankara’nın endüstri bölgesinde yer almaktadır. Fabrikada bulunan yapılar sahip olduğu tekno-sanayi ve mimarlık değerinin yanı sıra, gazometreleriyle, gaz fırınlarıyla, soğutma kuleleriyle, bacalarıyla sadece Cumhuriyet’in kuruluş yıllarına tanıklık etmemiş; fakat aynı zamanda anıtsal görünümleri ile birer kent objesine dönüşmüşlerdir. (Bir Başkentin Oluşumu, 2010)
Bu tahribatın, son örneği Cumhuriyetimizin gelişme, kalkınma ve çağdaşlaşma, uygar bir ülke olma hayallerinin somut örneklerinden olan “HAVAGAZI FABRİKASI” nın yıkımıdır…(Tunçer, M., 2006)
Bir gazetemiz şöyle yazıyor.. ”Tarihi Yıkım”.. Bence bunun doğrusu “TARİHE YIKIM”olmalıydı.
Tabii bazı gözler, bu paslanmış fabrikanın neden orada durduğunu, neden hala bir “SANAYİ TARİHİ MÜZESİ” ne çevrilmediğini, ya da bazı gözler de niye hala bir “GÖKDELEN ARSASI” na çevrilmediğini düşünüyordu..
“1929 yılında yapılan ve 61 yıl hizmet verip kapandıktan sonra harabeye dönüşen Maltepe Havagazı Fabrikası ve Elektrik Santrali’nin yıkılacağı haberlerinin çıkması, başta TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi olmak üzere, büyük eleştirilerle karşılanmıştı.” (Tunçer, M., 2009)
Ancak, bir gece yarısı operasyonu ile kısmen ortadan kaldırılan tescilli bir yapının bundan sonraki uygulamalara örnek olacağı açıktır. Bu talihsiz karar ve devamında yıkım tüm korumacı’lar ve Ankara’lılar için de bir yıkım olmuştur.
Çünkü; çağdaş ve medeni ülkelerde bu tür “DOĞAL DEĞERLER”, “ARKEOLOJİK Ve KENTSEL SİT ALANLARI” “KIRSAL PEYZAJ”, “TARİHSEL/KÜLTÜREL DEĞERLER”, “SANAYİ DEVRİMİ ÜRÜNLERİ”, “KENTSEL ANI NOKTALARI”, ‘özenle korunup, onarılmakta, gerekli ise yeni kullanımlar verilmekte ve çağdaş yaşama yeniden katılmaktadır.
1964 yılında ülkemizin de altına imza attığı “VENEDİK TÜZÜĞÜ” ilkeleri de bunu gerektirmektedir. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununa göre de bu tür yapılar korunması gerekmektedir. Çünkü bu tür yapılar Cumhuriyet’in kalkınma hamlesini, azmini, o dönemin zorlukları içinde neler başarılabileceğini göstermektedir..
HAVAGAZI FABRİKASI’NIN KISA TARİHÇESİ
Tarihi Elektrik ve Havagazı Fabrikası, Ankara’nın ilk havagazı ve ilk kok kömürü ile çalışan elektrik üretim tesisidir. Alman Aktien Elektrischen Gesellschaft firması tarafından tasarlanan ve inşa edilen kompleksin mimarı ve mühendisi Werner Issel’dir (Bir Başkentin Oluşumu, 2010)
Ankara’nın elektrik ve havagazı üretimi ve bunun dağıtımı – satışı 1926 yılında göreve getirilen üçüncü Şehremini (Belediye Başkanı) Asaf Bey zamanında 1928 tarihinde başlamıştır. Elektrik ve havagazı imtiyazı Alman Didier firmasının konsorsiyumunda “Stettiner Chamote-Fabrik Actien Gesellshaft ve Electricitats-Lieferangs-Gessel-shaft” firmalarına verilir (Cengizkan, 2004, S.100) 1928-1930 yılları arasında Eski Ankara ve Yeni-Şehir’de elektrik direkleri dikilmiş, havagazı boruları döşenmiştir. 1930 yılında Ankara’da 477 havagazı abonesi vardır. .
1925 YENİ ŞEHİR PLANI’NDA YENİŞEHİR’E HAVAGAZI BORU DAĞILIMINI GÖSTEREN PAFTA (solda) (Kaynak : Cengizkan, A., 2004, S.46) ve KIZILAY VE ÇEVRESİ (1936) (sağda)
Tarihi Elektrik ve Havagazı Fabrikası 1928 yılında inşa edilen Elektrik Santrali Yapısı ve bacaları, 1929 yılında inşa edilen Havagazı Fırınları ve 1933 yılında Elektrik santralinin geliştirilmesi ile yerleşke halini alır. Bu yerleşkede Ego Genel Müdürlüğü, İşletme Binası, Havagazı Fabrikası, Kömür Yükleme Vinci, Kükürt Arıtma Tesisi, Havagazı Fabrikası Müdürlüğü, Soğutma Bacası, Diesel Jenatörü ve Pompaları, Elektrik Üretim Tesisi ve Bacaları, Transformatör Yapısı, Elektrik Atölyesi ve Gazometre bulunmaktaydı (Bir Başkentin Oluşumu, 2010).
57.270 metrekarelik fabrika alanı içerisinde üretime doğrudan katılan yapıların yanı sıra üretime dolaylı yoldan katılan işçi konutları, yemekhane ve cami gibi yapılar ile birlikte kırkı aşkın yapı bulunmaktayadı. Bu yapılar ilk yıllarda Almanlar, sonraki yıllarda ise Almanların yanı sıra İngiliz ve Türk ustalarca inşa edilmiştir (Bir Başkentin Oluşumu, 2010) ..
DİDİER BERLİN FİRMASININ ANKARA HAVAGAZI FABRİKASI İÇİN FIRIN ÇİZİMLERİNDEN (Kaynak: Cengizkan, A., 2004, S.102)
Tarihi Elektrik ve Havagazı Fabrikası1928 yılında inşa edilen Elektrik Santrali Yapısı ve bacaları, 1929 yılında inşa edilen Havagazı Fırınları ve 1933 yılında Elektrik santralinin geliştirilmesi ile yerleşke halini alır (Yılmaz, U., 2015).
Havagazı Fabrikası TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi tarafından 23.10.1990 tarihinde taşınmaz Kültür Varlığı olarak tescil edilmesi için Ankara Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kuruluna başvurulmuştur.
Havagazı Fabrikası Yapısı ve içinde bulunduğu parsel Mimarlar Odası Ankara Şubesinin Başvurusu üzerine Ankara Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulunun 19.03.1991 gün ve 1679 sayılı kararı ile, taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edilmiştir.
Maltepe Havagazı Fabrikası; 13.11.1991 tarih ve 1477 sayılı Koruma Yüksek Kurulu kararı ve daha sonra açılan tüm karşıt davalara son veren Danıştay 6. dairesinin 13.1.1993 tarih ve 19 sayılı kararıyla kesinleşen “YERİNDE KORUNMASI” gerekli “SANAYİ ARKEOLOJİSİ” niteliği taşıyan bir kültür mirası sıfatını kazanmıştır.
10 yıl aradan sonra, tescil kararını alan aynı kurumun “Ankara Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Bölge Kurulu”nun yeni üyeleri tarafından 26 Mayıs 2006 gün ve tescil kararı bilime, hukuka, üstün kamu yararına aykırı şekilde kaldırılmıştır (TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi, Kent İzleme Merkezi Raporu).
Bu kararlar şimdi hiçbir açıklama, araştırma yapmadan ve haklı bir gerekçe göstermeden yok sayılmış ve adı geçen yapıların koruma zırhı kaldırılarak yıkım kararı alınabilmiştir.
Ancak 1991 yılında Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulu üyeleri tarafından kültür varlığı olarak tescil edilen, 1996 yılında Danıştay kararı ile “üstün kamu yararı” adına hukuksal olarak da koruma altına alınan Havagazı Fabrikası tescil kararından günümüze ilgili yönetimler tarafından korunması yeni işlevler ve yeni tasarımlarla yaşatılması gerekli kültür varlığı olarak ele alınmamış, kaderine terk edilmiştir. (Kanunsuzlukları İle Övünsünler, 2006)
10 yıl aradan sonra, tescil kararını alan aynı kurumun “Ankara Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Bölge Kurulu” yeni üyeleri tarafından 26 Mayıs 2006 gün ve tescil kararının kaldırılması bilime, hukuka, üstün kamu yararına aykırıdır. Yapıların kültür varlığı olarak tescil edilmesini gerektiren değerler mevcut 2863 sayılı yasada bugün de aynıdır. Danıştay kararına ve hala var olan bu değerlere rağmen Havagazı alanı içindeki yapılar EGO Genel Müdürlüğü tarafından bir gece operasyonu ile yok edilmiştir.
Daha sonra Havagazı Fabrikası arsasına Emsal 4 verilerek yapılaşmaya açılmak istenmiş ve Mimarlar Odası Ankara Şubesi, bu imar değişikliğini yargıya taşımıştır (Emlak Kulisi, 2016). Ankara’nın göbeğinde yer alan araziye gökdelen trafik yoğunluğu dikkate alınmadan 4 emsalli yüksek yapılaşma hakkı verilmiştir. . İnşaat sektörü bu tip arazilerde AVM, otel, rezidanslardan oluşan karma proje inşa ediyor. Yapı girişinde AVM bulunurken, bitişiğinde ise gökdelen şeklinde rezidans ve otel bölümü yer alıyor.
“…………..Candan, havagazı fabrikasıyla ilgili şu bilgiyi verdi: “52 bin 270 metrekarelik alanda 1928 yılında inşa edilmeye başlanan havagazı fabrikası Cumhuriyet döneminin sanayi hamlesi olarak kuruldu. Ankara’nın havagazı ve kok kömürü ile çalışan ilk elektrik üretim tesisi. Mimarı Werner Issel olan yapı Alman firması tarafından yapıldı. Cumhuriyet döneminin tanıkları arasında yer alan havagazı fabrikası tesisleri, kentin tekno-tarihsel profilinin katmanlarından biri. Aynı zamanda türünün ayakta kalabilmiş son örneği. Londra’nın Kings Cross Tren Garı’na komşu ve Victoria dönemi ticari canlılığının bir simgesi olarak 3 adet gazometre benzer şekilde korunmuştur. Bizde ise bu tür yerler korunmak yerine rant aracı olarak yok edilmeye çalışılmakta…”
Kaynak :https://emlakkulisi.com/ankara-havagazi-fabrikasi-gokdelen-olacak/476954
HAVAGAZI FABRİKASI YIKIMI ( 15 Haziran 2006) (Fotoğraf: Mimarlar Odası, Ankara Şb.)
…”Ülkemizde Atatürk’ün deyimiyle ‘çağdaş medeniyet düzeyine’ ulaşamamış toplumsal eğitim ve kültür seviyesi, kültür mirasımızın yeterince takdir edilmesini engellemekte, Havagazı Fabrikası gibi harap duruma düşmüş ama değerli bir endüstri mirasının da ‘halkın seçtiği Belediye yönetimince’ elden çıkarılmak istenmesine yol açabilmektedir. Toplumumuzun sivil örgütlenme, uzlaşı ve kurumsal işbirliği kültürünün eksik olması da, böyle bir yapının doğru zamanda onarılması, korunması ve değerlendirilmesine yönelik proje uygulamalarının hayata geçmesini engellemiş, bizi bugünlere getirmiştir. Koruma Kurulu olarak bu yaralara tuz basmak yerine, bu kültür varlığının DOĞRU ŞEKİLDE, uzmanlarının bilimsel katkılarıyla ve hukuki – demokratik süreçler izlenerek değerlendirilmesi için çözüm olacak kararlar üretmenizi bekliyoruz…” (KORDER, 2006)
Ankara havagazı fabrikasının asbestle ilgili yönetmelik dikkate alınarak söküldüğünü ve alanın temizlendiğini dile getiren yetkililer, “Yıkım çalışmalarına, Ankara Bölge İdare Mahkemesi 6. İdare Dava Dairesi’nin 27 Eylül 2017 tarihinde yürütmenin durdurulması kararını kaldırılmasının ardından yeniden başlayarak, bitirdik” diye konuştu (Emlak Kulisi, 2017).
Ancak; TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi’nde, Maltepe Havagazı Fabrikası’nın yıkım sürecinde açılan dava kapsamında hazırlanan bilirkişi raporuna ilişkin basın toplantısı düzenlendi. 16.06.2006 tarihli Koruma kurul kararı ile Soğutma Kulesi, Vinç, havagazı Deposu, Raylar, Pompa İstasyonu ve Elektrik Santrali Bacaları’nın tescil kararı kaldırılmış, 13.06.2006 tarihinden başlamak üzere kompleksin önemli binaları hukuksuz bir şekilde yıkılmıştır.
Havagazı Fabrikanın söküm ve yıkım çalışmalarının süreci hakkında bilgi veren yetkililer, şu açıklamayı yaptı:
“Asbestle ilgili çalışmalarda, sağlık ve güvenlik önlemleri hakkında yönetmelik ve konuyla ilgili yönetmelikler hükümlerine göre asbest söküm uzmanlarından oluşan ekip tarafından asbest söküm ve temizliğine başladık. Asbest söküm çalışmalarımız da 2017 yılının Mayıs ayı ortasında tamamlandı. 19 Kasım 2017 tarihinde de fabrikanın 15 noktasından Türkak tarafından yetkili laboratuarca numune alınarak inceleme yapıldı. 22 Kasım 2017 tarihinde laboratuar sonuçlarının olumlu şekilde gelmesinin ardından fabrikanın metal aksamlarının söküm ve yıkımına başladık. 26 Aralık tarihinde de söküm, yıkım ve moloz kaldırma çalışmaları bitirilerek, uzun zamandan beri metruk halde bulunan eski Havagazı ve Elektrik üretim fabrikasının yıkım süreci tamamlanmış oldu.”
Ankara Tabip Odası Yönetim Kurulu Başkanı Vedat Bulut da süreç içerisinde Maltepe Havagazı Fabrikası’yla ilgili pek çok uyarıda bulunduklarını söyledi. Olayın halk sağlığını tehdit eden boyutuna dikkati çeken Bulut, “… Ama asbest sinsi. 10-15 yıl içinde hasta yapıyor. Akciğer kanserine neden oluyor. 10-15 yıl içerisinde ortaya çıkacak bir şey olduğundan kanuni zaman aşımı oluyor. O yüzden böyle bir risk alındı ve yanlış yapıldı.” diye konuştu. (Emlak Kulisi, 2017)
Haziran 2016 yılında Büyükşehir Belediyesi’nin aldığı Meclis kararına göre Havagazı yerleşkesi yüksek yoğunluklu yapılaşmaya açılması planlanıyor. Meclis kararları ile Havagazı yerleşkesinde mülkiyeti TEİAŞ ve TEDAŞ’a ait olan 29228 ada 1 ve 2 parsellerde 2,5 emsal yükseklik serbest kentsel servis alanı ilan edilmiştir. Bu alanlarda, büro, iş hanı, gazino, lokanta, çarşı, çok katlı mağaza, banka, otel, sinema, tiyatro gibi sosyal kültürel tesisler; yönetimle ilgili tesisler, özel/resmi eğitim ve sağlık ve benzeri tesisler bölgesel ihtiyacı karşılamak üzere yapılabilmektedir. Celal Bayar Bulvarı’na cepheli 39 bin 775 metrekarelik alanda ise 4 emsal yükseklik serbest olmak üzere, kamusal tesis alanı ilan edilmiştir. Kamu tesis alanında kamu hizmeti için kullanılan resmi binalarla, ibadet yerleri, özel eğitim, özel sağlık tesisleri, sinema, tiyatro, opera, müze, kütüphane, konferans salonu gibi kültürel binalar ile gazino, düğün salonu gibi eğlence yapıları, otel, özel yurt, iş hanı, büro, pasaj, çarşı gibi ticari yapılar, spor tesisleri, genel otopark ve buna benzeri umuma ait binaların yapılmasını öngörür. Bu yoğunluğu kentin kaldırması mümkün değildir. Bu yüksek yoğunluklu yapılaşma öneren meclis kararına açılan dava devam etmektedir. (TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi, Kent İzleme Merkezi). Ne yazık ki “Erken Cumhuriyet Dönemi Endüstri Mirası” olarak korunması gereken Havagazı Fabrikası ve tüm tesisleri arsa rantı uğruna yok edilmiştir.
İZMİR BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ TARAFINDAN ONARILAN HAVAGAZI FABRİKASI (2008) (İzmir BŞB, 2020)
ANKARA’DA HAVAGAZI FABRİKASI YIKILIRKEN İZMİR’DE TARİHİ HAVAGAZI FABRİKASI RESTORE EDİLEREK ÖNEMLİ BİR KÜLTÜR VE SANAT MERKEZİ HALİNE GETİRİLDİ (2008)
İzmir’in sembol yapılarından biri olan tarihi Havagazı Fabrikası, Büyükşehir Belediyesi tarafından gerçekleştirilen restorasyon çalışmalarıyla, kentin önemli kültür merkezlerinden biri haline getirildi. Havagazı Fabrikası Restorasyon Projesi gereğince, 23 bin 250 metrekarelik açık alan üzerindeki 2 bin 850 metrekarelik inşaat alanına sahip tescilli yapılar dışındaki tüm yapılar yıkıldı, dev baca güçlendirildi (İzmir BŞB, 2020),
Tarihi Havagazı Fabrikası 2008 yılı Aralık ayı sonunda hizmete alındı. İzmir’de sanayinin gelişmesinde önemli rol oynayan yapı uzun yıllar sonra, bu kez kültür sanat ağırlıklı bir çekim noktası olarak yeniden kent yaşamında yer almaya başladı.
İzmir Havagazı Fabrikası’nın alanındaki binalar sosyal ve kültürel merkez olarak kullanılması için yapılan çalışmalar kapsamında kafeterya (625 m2), idari bina (135 m2), okuma salonu (228 m2), sanat üniteleri satış binası (303 m2), atölye binası (227 m2), bilet satış yeri (22 m2) ve baca (46,30 m yüksekliğinde) restore edildi. Çalışma, 1 milyon 650 bin TL’lik bütçe ile gerçekleştirdi. (Tarihi Havagazı Fabrikası, İzmir BŞB)
Çevre düzenleme çalışmaları çerçevesinde beş adet asırlık zeytin ağacı dikildi, yeşil alan düzenlemeleri çeşitli ağaç ve bitkilerle gerçekleştirildi. Alanda, 122 araçlık otopark, 1800 m2 lik açık hava seyir alanı (oturabilir çim alan), meydanlar, beş süs havuzu oluşturuldu (İzmir BŞB, 2020).
Yapılan alt yapı çalışmaları sırasında alanda elde edilen orijinal taş kaplamalar şu an kafeterya olarak kullanılan bina etrafında değerlendirilerek eski doku yaratılmaya çalışıldı. Eskiden gaz depolama işlevi gören gazometrenin izi, otopark alanında farklı malzeme kullanılarak gösterildi, ayrıca sembolik olarak sergi ve atölye binalarının önünde çelik konstrüksiyon imalatla canlandırılması da yapıldı (Tarihi Havagazı Fabrikası, İzmir BŞB)
Tarihi Havagazı Fabrikası 2008 yılı Aralık ayı sonunda hizmete alındı. İzmir’de sanayinin gelişmesinde önemli rol oynayan yapı uzun yıllar sonra, bu kez kültür sanat ağırlıklı bir çekim noktası olarak yeniden kent yaşamında yer almaya başladı.
KAYNAKLAR
Cengizkan, A., 2004, “Ankara’nın İlk Planı, 1924-25 Lörcher Planı, Kentsel Mekan Özellikleri, 1932 Jansen Planı’na ve Bugüne Katkıları, Etki ve Kalıntıları”, Ankara Enstitüsü Vakfı, Arkadaş Yay.
Koruma ve Restorasyon Uzmanları Derneği (KORDER) Basın Açıklaması, 2006
“Kanunsuzlukları İle Övünsünler”, 16.06.2006, TMMOB Mimarlar Odası, Ankara Şubesi, E Bülten Özel Sayısı; http://www.mimarlarodasiankara.org/img/ebulten/ebultenbasin/ebulten.htm (Erişim: 16.08.2020)
Tunçer, M., 2009, “Bir Cumhuriyet Çınarı Daha Devrildi”, http://blog.milliyet.com.tr/bir-cumhuriyet-cinari-daha-devrildi/Blog/?BlogNo=162088, Erişim : 16.08.2020
Tunçer, M., 2015, Maltepe Havagazı Fabrikası Yıkıldı: Bir Cumhuriyet Çınarı Daha Devrildi”, Çevresini Arayan Ankara, Alter Yay. S.85
“Ankara Havagazı Fabrikası Gökdelen Olacak!”, 4 Temmuz 2016, Kent Haberleri, https://emlakkulisi.com/ankara-havagazi-fabrikasi-gokdelen-olacak/476954
Ankara Maltepe Havagazı Yerleşkesi Kronolojisi; TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi, Kent İzleme Merkezi).http://www.mimarlarodasiankara.org/_media/9/8632.pdf (Erişim: 21.07.2010)
Maltepe Havagazı Fabrikası, TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi, http://www.mimarlarodasiankara.org/index.php?Did=2434 (Erişim; 16.08.2020)
Yılmaz, U., 2015, Ankara’nın Tarihi Elektrik ve Havagazı Fabrikası, http://umutyilmaz.com.tr/ankaranin-tarihi-elektrik-ve-havagazi-fabrikasi/
Bir Başkentin Oluşumu: Avusturyalı, Alman ve İsviçreli Mimarların İzleri, “Tarihi Elektrik ve Havagazı Fabrikası”, 2010, http://www.goethe.de/ins/tr/ank/prj/urs/geb/ind/gas/trindex.htm (Erişim 16.08.2020)
http://umutyilmaz.com.tr/tag/ankaranin-tarihi-elektrik-ve-havahazi-fabrikasi/
Tarihi Havagazı Fabrikası, İzmir BŞB,
https://www.izmir.bel.tr/tr/Projeler/tarihi-havagazi-fabrikasi-kultur-merkezi/1382/4 (Erişim 16.08.2020)
“Maltepe Havagazı Fabrikası’nın yıkımına ilişkin bilirkişi raporu!”, 2 Ağustos 2017,
https://emlakkulisi.com/ankara-havagazi-fabrikasi-yikildi/558381
